Dyrektywa SEVESO II, Zarządzanie zagrożeniami poważnymi awariami z udziałem substancji niebezpiecznych, wdrażanie i szkolenia, MALON GROUP

Dyrektywa SEVESO II;
Zarządzanie zagrożeniami poważnymi awariami z udziałem substancji niebezpiecznych

Dyrektywy: 96/82/WE z dnia 9 grudnia 1996 r. oraz 2003/105/WE z 16 grudnia 2003 r.

Dyrektywa 96/82/WE z dnia 9 grudnia 1996 r. w sprawie kontroli niebezpieczeństwa poważnych awarii związanych z substancjami niebezpiecznymi jest nowelizacją dyrektywy 82/501/EWG z dnia 24 czerwca 1982 r. w sprawie niebezpieczeństwa poważnych awarii powodowanych przez określone działania przemysłowe, zwanej dyrektywą SEVESO I. Znowelizowana dyrektywa, której nazwę zmieniono na SEVESO II, powstała w wyniku konieczności rozszerzenia zakresu dyrektywy 82/501/EWG, jak również lepszego zarządzania ryzykiem i wypadkami. Dnia 16 grudnia 2003 r. wydano z kolei uzupełnienie dyrektywy SEVESO II w postaci Dyrektywy 2003/105/WE zmieniającej dyrektywę Rady 96/82/WE.

Nazwa SEVESO związana jest z włoską miejscowością, gdzie w 1976 roku w zakładzie chemicznym produkującym pestycydy i herbicydy doszło do poważnego wybuchu, na skutek którego do atmosfery dostały się bardzo duże ilości toksycznych i kancerogennych substancji. W konsekwencji wybuchu, oprócz skażenia środowiska, poszkodowanych zostało około 2 tysięcy osób.

Dyrektywa SEVESO II znajduje swoje zastosowanie w odniesieniu do każdego zakładu przemysłowego wytwarzającego substancje niebezpieczne, z wyjątkiem pewnych wyłączeń, o których mowa w art. 4. Dotyczą one między innymi:

zakładów, magazynów i instalacji wojskowych;
zagrożeń stwarzanych przez promieniowanie jonizujące;
przesyłania substancji niebezpiecznych transportem drogowym, kolejowym, wodnym śródlądowym, morskim i powietrznym oraz czasowego ich magazynowania poza zakładami objętymi niniejszą dyrektywą, włączając załadunek, rozładowywanie oraz transport do i ze środków transportowych w dokach, na nabrzeżach lub stacjach rozrządowych;
przesyłania substancji niebezpiecznych rurociągami, włączając pompownie, poza zakładami objętymi niniejszą dyrektywą;
eksploatacji minerałów w kopalniach, odkrywkach lub metodą odwiertową, z wyjątkiem chemicznego i termicznego przerobu minerałów oraz powiązanego z tymi operacjami magazynowania, w których występują substancje niebezpieczne;
przylądowych (na morzu) poszukiwań oraz wydobycia minerałów, włączając węglowodory;
składowisk odpadów, z wyjątkiem obiektów składowania odpadów procesowych, łącznie z osadnikami i odstojnikami, zawierającymi substancje niebezpieczne.

Regulacje dyrektywy SEVESO II mają za zadanie: po pierwsze - zapobiegać poważnym awariom z udziałem niebezpiecznych substancji poprzez stosowanie środków kontroli, po drugie - w razie wystąpienia awarii mają likwidować negatywne skutki awarii zarówno dla człowieka, jak i dla środowiska naturalnego. Niniejsza dyrektywa opiera się na nowych koncepcjach, wprowadza nowy system zarządzania bezpieczeństwem chroniący przed niebezpiecznymi awariami oraz system skutecznego kontrolowania niebezpieczeństw.

W dyrektywie SEVESO II dokładnie przedstawiono obowiązki prowadzającego zakład z niebezpiecznymi substancjami oraz kompetencje władz publicznych każdego z krajów Unii Europejskiej.

Do zadań zarządzających zakładami należą:

podejmowanie środków zapobiegawczych i ograniczających skutki awarii,
sporządzanie polityki przeciwdziałania poważnym awariom,
informowanie władz o wszelkich zmianach dotyczących funkcjonowania zakładu,
sporządzanie sprawozdań o bezpieczeństwie,
informowanie władz o wystąpieniu poważnej awarii oraz podjętych środkach łagodzących jej skutki oraz działaniach mających zapobiec kolejnym awariom w przyszłości,
przeglądanie i aktualizacja sprawozdania o bezpieczeństwie,
sporządzanie wewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych dotyczących środków, jakie należy podjąć w zakładzie,
dokonywanie zmian oraz aktualizacja wewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych,
dostarczanie informacji o sytuacji w zakładzie odpowiednim władzom.

Do zadań władz krajowych należą:

nakładanie obowiązków na prowadzącego zakład,
zapewnianie, że prowadzący zakład wykonuje nałożone na niego obowiązki,
wyznaczanie organów sporządzających zewnętrzne plany operacyjno-ratownicze dotyczące środków, jakie należy podjąć poza terenem zakładu,
powiadamianie Komisji Europejskiej o wystąpieniu poważnej awarii na terenie kraju,
dostarczanie informacji o środkach bezpieczeństwa oraz wymaganym zachowaniu w przypadku wystąpienia zagrożenia wszystkim osobom i zakładom służącym społeczeństwu (tj. szpitale, szkoły), które mogą być dotknięte poważnym wypadkiem, powstałym w zakładzie,
zapewnienie społeczeństwu możliwości wyrażania opinii w sprawach dotyczących planowania nowych zakładów, zmian istniejących zakładów oraz tworzonych wokół nich inwestycji,
publiczne udostępnianie sprawozdań o bezpieczeństwie,
zabranianie użytkowania zakładu w przypadku, gdy prowadzący zakład nie wywiązuje się ze swoich obowiązków,
powoływanie organów nadzorujących zakłady,
wymiana informacji z Komisją, dotyczących doświadczeń nabytych w zakresie zapobiegania poważnym awariom oraz ograniczania ich skutków.

Wymagania dyrektywy SEVESO II zostały formalnie wprowadzone do polskiego prawa poprzez ustawę z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627.) w Tytule IV "Poważne awarie’’. Całkowita implementacja prawa dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/105/WE z 16 grudnia 2003 r., zmieniającej dyrektywę Rady 96/82/WE (SEVESO II) w sprawie kontroli niebezpieczeństwa poważnych awarii związanych z substancjami niebezpiecznymi nastąpiła wraz ze zmianą ustawy Prawo ochrony środowiska oraz niektórych ustaw 24 lutego 2006 roku.

Ustawa Prawo Ochrony Środowiska, przedstawia podstawowe obowiązki prowadzącego zakład przemysłowy, w którym istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia awarii. W niniejszej ustawie organami, którym powierza się działania mające na celu zapobieganie poważnym awariom są jednostki Państwowej Straży Pożarnej przy współpracy z Inspektoratem Ochrony Środowiska. Organy te podejmują również działania niezbędne do usunięcia awarii i jej skutków, określając w szczególności związane z tym obowiązki organów administracji i podmiotów korzystających ze środowiska. Ustawa Prawo ochrony środowiska wyodrębnia podział zakładów przemysłowych, w których możliwe jest wystąpienie poważnej awarii, na dwa rodzaje - w zależności od rodzaju, kategorii i ilości substancji niebezpiecznych:
1) zakład o zwiększonym ryzyku wystąpienia awarii,
2) zakład o dużym ryzyku wystąpienia awarii.

W stosunku do zakładów zwiększonego ryzyka pełnienie roli kompetentnych władz przypisano komendantom powiatowym Państwowej Straży Pożarnej. W przypadku zakładów dużego ryzyka rolę organów właściwych powierzono komendantom wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej. Zakłady te podlegają corocznej kontroli, której dokonują powiatowi komendanci PSP.

Zgodnie z ustawą Prawo ochrony środowiska, wojewódzkim Inspektoratom Ochrony Środowiska w zakresie nadzoru nad zakładami SEVESO II przypisuje się funkcje:

konsultacyjną - polegająca na opiniowaniu raportów bezpieczeństwa przed ich zatwierdzeniem przez komendanta wojewódzkiego PSP,
kontrolną - polegającą na prowadzeniu kontroli w obszarach ochrony środowiska.

Dodatkową rolą organów Inspekcji Ochrony Środowiska jest legislacja, kontaktowanie się z Komisją Europejską, a także tworzenie baz danych i raportów przedstawiających wykaz zakładów i poważnych awarii. Zadania Inspekcji Ochrony Środowiska w sprawie poważnych awarii zostały również zawarte w znowelizowanej 1 października 2001 r. ustawie z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, zgodnie z którą konieczne są działania mające na celu zapobieganie poważnym awariom oraz usuwanie ich skutków, przywracając tym samym środowisko naturalne do stanu wyjściowego. W Art. 29 ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, wśród zadań Inspekcji Ochrony Środowiska mających na celu przeciwdziałania poważnym awariom wyróżnia się:

kontrolę podmiotów, których działalność może stanowić przyczynę powstania poważnej awarii,
prowadzenie szkoleń dla organów administracji oraz podmiotów,
badanie przyczyn powstawania oraz sposobów likwidacji skutków poważnych awarii dla środowiska,
prowadzenie rejestru zakładów o zwiększonym i dużym ryzyku, w rozumieniu przepisów o ochronie środowiska.

Ustawa Prawo ochrony środowiska nakłada obowiązek niezwłocznego zgłaszania wystąpienia niebezpiecznej awarii osobom będącym w strefie zagrożenia, jak również Państwowej Straży Pożarnej, wójtom, burmistrzom, czy prezydentom miast. Zgodnie z ustawą3 każdy, kto zamierza prowadzić lub też prowadzi już zakład o zwiększonym ryzyku lub o dużym ryzyku, ma obowiązek zapewnić, że zakład był zaprojektowany, wykonany lub też likwidowany w sposób zapewniający ochronę przed awariami bądź ograniczający ich skutki dla ludzi i środowiska. Prowadzący zakład ma również obowiązek zgłaszania zarówno zakładu o zwiększonym ryzyku, jak i zakładu o dużym ryzyku właściwemu organowi Państwowej Straży Pożarnej co najmniej 30 dni przed uruchomieniem zakładu. Wraz ze zgłoszeniem, prowadzący zakład zobowiązany jest dostarczyć dokument stanowiący potwierdzenie, że zgłaszający jest upoważniony do występowania w obrocie prawnym, jeśli nie jest on osobą fizyczną. Dodatkowo wszelkie zmiany ilości i rodzaju substancji niebezpiecznej, bądź też jej charakterystyki fizykochemicznej, pożarowej i toksycznej, zmiana technologii, czy też profilu produkcji w stosunku do danych umieszczonych w zgłoszeniu, należy zgłaszać właściwemu organowi PSP w terminie 14 dni przed jej wprowadzeniem. Zakończenie eksploatacji instalacji czy zamknięcie zakładu również podlega obowiązkowemu zgłoszeniu tego faktu właściwemu organowi PSP. Zgodnie z ustawą Prawo ochrony środowiska prowadzący zakłady o zwiększonym i dużym ryzyku, w celu zapobiegania niebezpiecznym awariom, mają za zadanie stworzyć szereg opracowań i dokumentów, do których zaliczamy:

Program zapobiegania awariom, w którym przedstawia się system zarządzania zakładem gwarantujący ochronę ludzi i środowiska,
System bezpieczeństwa,
Raporty bezpieczeństwa (tylko dla zakładów o dużym ryzyku),
Wewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy
Prowadzący zakłady przekazują również komendantowi wojewódzkiemu Państwowej Straży Pożarnej informacje niezbędne do opracowania zewnętrznego planu operacyjno-ratowniczego.

Na podstawie ustawy Prawo ochrony środowiska znowelizowano ustawę z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej Dz. U. nr 62, poz. 558, z późn. zm.), na nowo formułując art. 12 ust.2 pkt. 3, nadając mu brzmienie – „opracowanie i aktualizowanie co najmniej raz na 3 lata planów reagowania kryzysowego z uwzględnieniem zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych” w części dotyczącej zakładów o dużym ryzyku wystąpienia awarii w rozumieniu przepisów ochrony środowiska. Dzięki tej zmianie możliwe było połączenie sfery poważnych zagrożeń przemysłowych ze sferą reagowania kryzysowego.

W ramach wprowadzania dyrektywy SEVESO II do polskiego prawa, niezbędne było opracowanie aktów wykonawczych do ustawy Prawo ochrony środowiska, wśród których znalazły się następujące rozporządzenia:

Ministra Środowiska z dnia 30 grudnia 2002 r. w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (Dz. U. Nr 5, poz. 58),
Ministra Gospodarki z dnia 9 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów i ilości substancji niebezpiecznych, których znajdowanie się w zakładzie decyduje o zaliczeniu go do zakładu o zwiększonym ryzyku albo dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej (Dz. U. Nr 58, poz. 535),
Ministra Środowiska z dnia 4 czerwca 2002 r. w sprawie szczegółowego zakresu informacji wymaganych do podania do publicznej wiadomości przez komendanta wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. Nr78, poz. 712),
Ministra Środowiska z dnia 9 października 2002 r. w sprawie sposobu przedkładania wojewodzie informacji o rodzaju, ilości i miejscach występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska (Dz.U. Nr 175, poz. 1439),
Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 maja 2003 r. w sprawie wymagań, jakim powinien odpowiadać raport o bezpieczeństwie zakładu o dużym ryzyku (Dz. U. Nr 104, poz. 970),
Ministra Środowiska z dnia 17 czerwca 2003 r. w sprawie określenia wzoru publicznie dostępnego wykazu danych o dokumentach zawierających informacje o środowisku i jego ochronie (Dz. U. Nr 110, poz. 1058),
Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 lipca 2003 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać plany operacyjno-ratownicze (Dz. U. Nr 131, poz. 1219).

Przedstawione rozporządzenia wraz z ustawami stanowią podstawę prawną niezbędną do realizacji zadań mających na celu przeciwdziałanie poważnym awariom przemysłowym. Podstawowym problemem, z jakim borykano się przy wprowadzaniu dyrektywy SEVESO II do polskiego prawa, był zbyt krótki czas przeznaczony na realizację zadań związanych z opracowaniem dokumentacji przez prowadzących zakład oraz rozporządzeń. Dodatkowo wprowadzenie dyrektywy SEVESO II do naszego ustawodawstwa wiązało się z problemem kadrowym zarówno w przedsiębiorstwach, jak i właściwych władzach (tj. Państwowej Straży Pożarnej czy Inspektoracie Ochrony Środowiska). Niezbędne bowiem było przeprowadzenie oceny ryzyka, a także powiązanie jej wniosków z wdrażanymi w zakładach przemysłowych systemami bezpieczeństwa. W celu usprawnienia realizacji tych działań przygotowano w kraju systemy edukacyjne w postaci studiów podyplomowych w zakresie przeciwdziałania poważnym awariom, a także kursy PHARE i szereg szkoleń, w których uczestniczyło kilkaset osób.

Można powiedzieć, że implementacja dyrektywy SEVESO II nie stanowiła dla Polski problemu ze względu na wcześniejsze przygotowania, jednak pomimo kilkuletniego okresu obowiązywania dyrektywy SEVESO w Polsce, istnieją obszary wymagające doskonalenia. Chodzi tu głównie o planowanie przestrzenne związane z budową nowych zakładów i działania już istniejących, o których mowa w dyrektywie. Konieczność doskonalenia systemu przeciwdziałania poważnym awariom wynika również z postępu technicznego oraz nowych doświadczeń związanych z awariami w zakładach przemysłowych

Zapraszamy do współpracy z zakresu wdrażania
regulacji dyrektywy SEVESO II

Tekst powstał w oparciu o:

Dyrektywa rady 96/82/WE z dnia 9 grudnia 1996r. w sprawie kontroli niebezpieczeństwa poważnych awarii związanych z substancjami niebezpiecznymi. (Dz.U. L 10 z 14.1.1997, str. 13),
Dyrektywa 2003/105/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2003 r. zmieniająca dyrektywę Rady 96/82/WE w sprawie kontroli niebezpieczeństwa poważnych awarii związanych z substancjami niebezpiecznymi.
Centralny Instytut Ochrony Pracy, http://www.ciop.pl, 06.07.2010
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. (Dz.U. 2001 nr 62 poz. 627 z późn. zm.)
Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska. (Dz. U. z dnia 29 sierpnia 1991 r.).
Przegląd Pożarniczy, www.ppoz.pl, opracowania: R. Porowski, P. Janik